Sezon na kleszcza

dr hab. Violetta Dymicka-Piekarska radzi

Czy już wiesz gdzie jechać na wakacje?

Najwyższy czas zaplanować wyjazdy wakacyjne. Warto wybrać miejsce, które dostarczy nam nie tylko niezapomnianych wrażeń, ale może być jednocześnie bezpieczniejszym pod względem zdrowotnym. 

 

Borelioza, zwana także chorobą z Lyme, jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie należące do krętków Borrelia burgdoferi, Borrelia garini i inne, które przenoszone są na człowieka i zwierzęta przez kleszcze z rodzaju Ixodes.

Według Państwowego Zakładu Higieny (PZH) zachorowalność na boreliozę w Polsce jest bardzo zróżnicowane. Oprócz miejsc gdzie jest ono bardzo duże, tzw. obszary endemiczne  (Puszcza Białowieska i całe województwo podlaskie, śląskie, Suwalszczyzna i Mazury) (średnio 60 zachorowań /100 tys. mieszkańców), są rejony gdzie jest niskie (centralna Polska) i średnie. Do województw o średniej zachorowalności na boreliozę należą m.in. województwo pomorskie (ok. 12/100 tys.) i zachodniopomorskie (ok 11/100 tys.). Jest to o tyle istotna informacja, że najwięcej przypadków boreliozy notuje się w okresie od maja do listopada, a największa aktywność związana z okresem żerowania kleszczy przypada na czerwiec i lipiec, a więc w okresie wakacyjnym.

 

Borelioza jest jedną z chorób przenoszonych przez kleszcze, do innych należą m.in. zapalenie opon mózgowych, babeszjoza i anaplazmoza - są to groźne i trudne do wyleczenia choroby. Na niektórych obszarach Polski nawet do 60% kleszczy są nosicielami tych chorób. Od lat obserwuje się wzrost zachorowań na boreliozę, prawdopodobnie wiąże się to także z większą świadomością choroby, z coraz lepszą wykrywalnością i tym samym zgłaszalnością tych przypadków.    

 

Jak można zarazić się boreliozą?

Kleszcz pasożytuje na żyjących w lasach dzikach, jeleniach i gryzoniach, które są tzw. rezerwuarem bakterii Borrelia burgdorferi. Przebywając w lasach liściastych i mieszanych, na łąkach , działkach czy w parkach człowiek staje się potencjalnym żywicielem kleszcza. Dlatego jeżeli wybieramy się w te miejsca, należy stosować repelenty, tj. substancje odstraszające kleszcze, które są dostępne w aptece. Kleszcz może zostać przeniesiony na skórę człowieka także z sierści psa lub kota. Bardzo ważne jest więc zabezpieczenie także zwierząt, tym bardziej, że u psów kleszcze wywołują bardzo groźną chorobę, babeszjozę. W sklepach zoologicznych dostępnych jest bardzo wiele preparatów przeciw kleszczowych zabezpieczających zwierzę na 3-4 tygodnie. Do zakażenia człowieka dochodzi podczas ukucia przez kleszcza, który wraz ze swoją ślinę wprowadza pod skórę bakterię.

 

Co nas powinno niepokoić?

Borelioza jest poważną chorobą, która charakteryzuje się różnymi objawami, które zależą od czasu jej trwania i stopnia zaawansowania. W pierwszym, wczesnym okresie choroby, już po kilku dniach w miejscu ukąszenia przez zakażonego kleszcza pojawiają się zmiany skórne tzw. rumień wędrujący. Cechuje się on obwodowym szerzeniem i centralnym ustępowaniem. Jest to bardzo istotny dowód, że doszło do zakażenia, i że należy jak najszybciej udać się do lekarza, aby rozpocząć leczenie. Zmianom tym towarzyszą objawy grypopodobne takie jak gorączka, bóle głowy, osłabienie, uczucie rozbicia a nawet powiększenie węzłów chłonnych. Jeżeli w tym okresie rozpocznie się leczenie zmiany skórne i rumień zanikają w ciągu kilku dni. Aczkolwiek  może się zdarzyć, co ma miejsce u 15-30% pacjentów,  że rumień nie wystąpi i choroba rozwija się dalej.

Następny okres zakażenia spowodowany jest dostaniem się bakterii drogą krwi do narządów wewnętrznych. Najczęściej, nawet u 60% pacjentów rozwija się stan zapalny stawów, które stają obrzęknięte i bolesne oraz występują bóle mięśniowe. Kolejne to objawy ze strony układu nerwowego, tzw. neuroborelioza, występuje u około 15% pacjentów. Najczęstsze objawy neurologiczne to nerwobóle, porażenie nerwu twarzowego, sztywność karku a nawet zapalenie opon i mózgu. U części pacjentów, około 5%, dochodzi także do zaburzeń rytmu serca lub zapalenia mięśnia sercowego.

Innym objawem, aczkolwiek rzadko pojawiającym się, niezależnie od okresu choroby, może być naciek limfocytarny (Borrelial lymphoma). Najczęstsza jego lokalizacja to policzek, ucho i brodawka sutkowa, gdzie występuje jako pojedynczy, sino-czerwony, niebolesny guzek.

W trzecim, późnym okresie boreliozy dochodzi do trwałego uszkodzenia stawów, układu nerwowego, mięśniowego i skóry. Rozwija się tzw. zanikowe zapalenie skóry, występuje głównie na kończynach i  ma charakter sino-czerwonych zmian zapalnych, z obrzękiem kończyny.

O ile wczesne postacie choroby leczy się stosunkowo łatwo, to późne rozpoznanie ma liczne konsekwencje zdrowotne na lata. Dlatego też bardzo ważne w celu zapobiegania objawom późnym jest jak najwcześniejsze rozpoczęcie leczenia (antybiotykoterapii). Decyzję o nim podejmuje wyłącznie lekarz na podstawie objawów klinicznych i z uwzględnieniem wyników badań serologicznych.

 

Rozpoznanie boreliozy

Podstawowym badaniem diagnostycznym jest wykrycie w surowicy krwi pacjenta przeciwciał w klasie IgM i IgG. Przeciwciała IgM pojawiają się we wczesnym okresie od zarażenia, po około 3-4 tygodniach od zakażenia i utrzymują się we krwi do 4-6 miesięcy. Przeciwciała IgG można wykryć później, po 6-8 tygodniach i utrzymują się przez wiele lat. Wykrycie przeciwciał (wynik pozytywny) lub uzyskanie wyniku wątpliwego wymaga wykonania testu potwierdzenia metodą Western Blot, na które kieruje lekarz.

 

Ważne…

- niestety nie ma szczepionek przeciwko boreliozie, ale za to jest przeciwko odkleszczowemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych

- po każdej wizycie w lesie należy się dokładnie obejrzeć

- jeżeli zobaczymy kleszcza na ciele, należy go jak najszybciej usunąć, najlepiej za pomocą pęsety

- nie wolno kleszcza ani wykręcać ani tym bardziej smarować masłem

- przy pojawieniu się pierwszych objawów po ugryzieniu przez kleszcza należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza

 

dr hab. n. med. Violetta Dymicka-Piekarska

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku